Από το «αστρονόμημα» των καρπών μέχρι τη θάλασσα και τον Πλάτανο του Ιπποκράτη, ένα παλιό κώτικο έθιμο συνδέει την 1η Σεπτεμβρίου με την καλοτυχία, την ευφορία και την έναρξη της νέας γεωργικής χρονιάς
Η 1η Σεπτεμβρίου έχει ξεχωριστή θέση στην παράδοση της Κω. Η ημέρα σηματοδοτεί την έναρξη του ορθόδοξου εκκλησιαστικού έτους, γνωστή ως «αρχή της Ινδίκτου», όμως στο νησί συνδέθηκε παράλληλα με ένα παμπάλαιο αγροτικό έθιμο που επιβιώνει μέχρι σήμερα.
Οι παλιοί ζευγάδες της Κω θεωρούσαν την 1η Σεπτεμβρίου ως την αρχή της νέας γεωργικής χρονιάς και την αποκαλούσαν «Αρκιχρονιά». Σήμερα, το έθιμο εξακολουθούν να τιμούν γυναίκες του Παραρτήματος Κω του Λυκείου των Ελληνίδων, αλλά και κάτοικοι του νησιού.
Το καρπούζι που έμενε όλη τη νύχτα κάτω από τα αστέρια
Η προετοιμασία άρχιζε από το βράδυ της 31ης Αυγούστου. Οι ζευγάδες άφηναν στο δώμα του σπιτιού ένα μεγάλο καρπούζι μαζί με ένα ρόδι και ένα κεφάλι σκόρδου, ώστε να «αστρονομηθούν» κατά τη διάρκεια της νύχτας.
Πριν ακόμη ανατείλει ο ήλιος, κατέβαζαν τους καρπούς και κυλούσαν το καρπούζι μέσα στο σπίτι, με την ευχή να «κυλάει όλο το χρόνο η ευτυχία μέσα στο σπίτι». Το ρόδι και το σκόρδο παρέμεναν στο εικονοστάσι μέχρι να φτάσει η ημέρα της σποράς.
Το τελετουργικό παρουσίαζε μικρές διαφοροποιήσεις από περιοχή σε περιοχή. Στη Χώρα της Κω πρόσθεταν ένα τσαμπί σταφύλι, στο Πυλί ένα κυδώνι και ένα καρύδι βαμβακιού, ενώ στο Ασφενδιού χρησιμοποιούσαν μαύρο «πληθερό» σταφύλι, από κλήμα που θεωρούνταν ιδιαίτερα καρποφόρο.
Στην Αντιμάχεια κάθε καρπός αποκτούσε τον δικό του συμβολισμό. Το ρόδι παρέπεμπε στην αφθονία της παραγωγής, το σκόρδο λειτουργούσε ως προστασία από τη βασκανία και το βαμβάκι συμβόλιζε τη μακροζωία. Ακόμη και το χρώμα του καρπουζιού όταν αργότερα κοβόταν είχε τη σημασία του. Το κόκκινο θεωρούνταν προμήνυμα μεγάλης παραγωγής σιταριού, ενώ το λευκό συνδεόταν με την παραγωγή κριθαριού.
Τα «40 κύματα» και ο Πλάτανος του Ιπποκράτη
Το πιο χαρακτηριστικό κομμάτι της Αρκιχρονιάς εκτυλισσόταν τα ξημερώματα της 1ης Σεπτεμβρίου.
Πριν εμφανιστούν οι πρώτες ακτίνες του ήλιου, γυναίκες και παιδιά της πόλης κατευθύνονταν προς τη θάλασσα κρατώντας χάλκινα δοχεία και τους «αστρονομημένους» καρπούς. Εκεί πετούσαν στη θάλασσα τους καρπούς της προηγούμενης χρονιάς και βουτούσαν στο νερό εκείνους της νέας.
Έβρεχαν τα πρόσωπά τους με θαλασσινό νερό, γέμιζαν τα δοχεία τους με νερό από σαράντα κύματα και μάζευαν «κουχλάκια», δηλαδή βότσαλα, από την ακροθαλασσιά.
Στη συνέχεια κατευθύνονταν σε ένα από τα σημαντικότερα σύμβολα του νησιού, τον Πλάτανο του Ιπποκράτη. Αγκάλιαζαν τον κορμό του αιωνόβιου δέντρου και απήγγελλαν ευχές, ζητώντας να πάρουν «δύναμη από τη δύναμή του και χρόνια από τα χρόνια του».
Για τα παιδιά η ευχή ήταν ακόμη πιο χαρακτηριστική: «Σ’ εσάς παιδιά ευχόμαστε χρόνια πολλά να ζήσετε και σαν το Πλάτανο της Κω να χιλιοκλωνίσετε».
Το σπάσιμο του ροδιού στο κατώφλι
Με το πρώτο φως της ημέρας, οι οικογένειες επέστρεφαν στα σπίτια τους. Πριν περάσουν το κατώφλι, ο οικοδεσπότης έσπαγε το ρόδι ως σύμβολο ευτυχίας και ευφορίας.
Με το θαλασσινό νερό που είχαν συλλέξει και τα βότσαλα ράντιζαν στη συνέχεια το σπίτι και την αυλή, ενώ την ίδια ημέρα πραγματοποιούνταν λειτουργίες στους ναούς και αγιασμοί στα σπίτια του νησιού.
Μέσα από καρπούς, νερό, ευχές και συμβολικές κινήσεις, η Αρκιχρονιά διατηρεί ζωντανή μια πλευρά της λαϊκής παράδοσης της Κω που συνδέει την αλλαγή του χρόνου της γης με την προσδοκία για υγεία, αφθονία και καλοτυχία.
