Γράφει o
Αγαπητός Ξάνθης*
Αρχιτέκτονας και τ. Δ/ντης του ΕΟΤ
Η αισθητική αποτελεί κλάδο της φιλοσοφίας. Μια πτυχή της απευθύνεται στην καλολογία, άλλη στην κατάσταση του νου και η τρίτη στη μελέτη του αισθητικού. Αυτή η τελευταία είναι αυτή που σχετίζεται με το ωραίο της ζωής αγκαλιάζοντας με ζέση το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον με την αρμόζουσα ευπρέπεια.
Η χρήση του όρου «αισθητική» συνδέθηκε με την τέχνη, ιδιαίτερα μετά τον 18ο αιώνα η οποία ουσιαστικά βασίζεται στην αντίληψη, στην ερμηνεία, στην αξιολόγηση του ωραίου ή του σπουδαίου της φύσης.
Μεταβαίνει από το αρχαίο «ωραίο» ως το λογικό ή ως την αντικειμενική λογική οντότητα (Αριστοτέλης), στη δημιουργική πλέον φάση με ένα πλήθος από αισθητικές ποιότητες. Άλλοτε αυτές οι ποιότητες καταγράφονται ως συγκινησιακές, άλλοτε ως διανοητικές ή μορφικές ή ακόμη και ως περιγραφικές ή θυμικές ή και καλαισθητικές.
Ένα είναι βέβαιο, ότι η γλώσσα της αισθητικής στο πεδίο της τέχνης και της κριτικής, ανοίγει διαδρόμους ανακαλύψεων, εννοιών, αντιλήψεων και θεωριών που συνδέοντας όλα αυτά με την καλαισθησία, παρουσιάζεται σαν να είναι η 6η αίσθησή μας!
Από την αρχαία Ελλάδα μέχρι τις ήμερες μας, η ανεύρεση της καλαισθησίας ή του λεγόμενου γούστου αποτελεί ένα διαρκές ερώτημα που μπορεί να αναπτυχθεί εύλογα στην αρχιτεκτονική, στη ζωγραφική, στη διακόσμηση ακόμη στο ντύσιμο ή σε μια τηλεοπτική σειρά.
Σε συνέχεια του αναφερόμενου ερωτήματος είναι και ο τρόπος καλλιέργειας του γούστου μέσα από την εκπαίδευση «παντρεύοντάς» το με την αισθητική εκπαίδευση, με την παιδεία, ώστε οι νέοι να αποκτήσουν την αναγνώριση του διαφορετικού αλλά και της ευαισθητοποίησης ως πολίτες για το χώρο που ζουν και πώς θα μπορούν να τον διατηρήσουν μέσα από την πλούσια πολιτιστική κληρονομιά του ελληνικού τοπίου.
Πράγματι, το σχολείο αποτελεί το εκκολαπτήριο της αισθητικής αγωγής καθιστώντας τον/τη μαθητή/τρια ενεργό/η πολίτη με το χάρισμα της αλληλεγγύης, της αντίληψης της αξίας του πολιτισμού, μετατρέποντας το κάθε πρόσωπο από δέκτη σε πομπό. Το σχολείο-παιδεία υποστηρίζει παράλληλα την περιβαλλοντική αισθητική η οποία ανακαλύπτει τις αισθητικές ποιότητες του περιβάλλοντος και την προβολή της αξίας της φύσης.
Είναι σίγουρο ότι η αισθητική αγωγή τονώνει το αίσθημα ενδιαφέροντος σε όλα αυτά που μας περιτριγυρίζουν, αναβαθμίζοντας τον τρόπο ζωής του ανθρώπου αλλά και τη βιοποικιλότητα του βαλλόμενου πλανήτη μας από την κλιματική αλλαγή.
Τα μεγάλα κεφάλαια ενδιαφέροντος όπως: του πολτισμού με την ευρεία έννοια, της αισθητικής και των εννοιών της σε όλα τα επίπεδα αλλά και θέματα του χώρου –τοπίου της χώρας και του περιβαλλόμενου κόσμου, αποτελούν ένα πλέγμα στοχασμού και αναδιάταξης κάποιων παλαιών φθαρμένων ιδεών για την ανακάλυψη ενός μέλλοντος αειφόρου και σίγουρα αξιοβίωτου. Αυτή είναι η κεντρική θεματολογία της αισθητικής παιδείας.
Ο λαϊκός πολιτισμός έχει δικό του κομμάτι μέσα στην «πίτα» της αισθητικής και της καλαισθησίας αναμειγνύοντας τη φύση, τις τέχνες και τα αντικείμενα της καθημερινότητας σ΄ένα κράμα αισθητικής αξίας στην περιοχή αναφοράς.
Η λαϊκή τέχνη ως επακόλουθο του πολιτισμού κατασκευάζει τεχνουργήματα που προκαλούν αισθητικές αξίες και συμβολισμούς τα οποία συμβάλλουν στον αντικατοπτρισμό της εξέλιξη της σκέψης και των ιδεών και αποκαλύπτοντας σύναμμα ότι η τέχνη είναι μέρος μιας κοινωνικά κατασκευασμένης πραγματικότητας (σ.282).
Η πολιτιστική παράδοση είναι μια μορφή αναλλοίωτης σχέσης της λαϊκής τέχνης με τον τόπο μέσα από την παράταξη κοινωνικοθρησκευτικών στοιχείων αλλά και από την έμπνευση ενός μάστορα. Αυτό τον μάστορα εξυμνεί και ο Σεφέρης παρομοιάζοντάς τον ως τον καλό ποιητή του ελεύθερου στίχου που ασκείται στο επίμονο αλλά ελεύθερο άθλημα της «στιχοποιίας», αφού είναι δεδομένο πως η κατασκευαστική δεξιότητα ενός ποιητή, καλλιτέχνη όπως και του κτίστη-οικοδόμου καλλιεργείται μέσα από την άσκηση.
Πολλά από αυτά τα συναντάμε στον τοπικό πολιτισμό της Καρπάθου. Η απλότητα αλλά και η σύνθεση της κατασκευής, το μονόχρωμο αλλά και το πλουμιστό, το μονομερές αλλά και το φολκλορικό, «κεντούν» ένα καμβά από αισθητικές ποιότητες και κριτήρια που παρέχουν ένα καρπάθικο, μοναδικό υλικό πολιτισμού το οποίο διακρίνεται από τους άλλους λαϊκούς τοπικούς πολιτισμούς χωρίς όμως να αποδρά από τις σχετικές συνάφειες (σ.284).
Τα δε σπίτια της Δωδεκανήσου, της Καρπάθου, τα σύμβολα της λαϊκής αρχιτεκτονικής, έχουν ρίζες από τη βυζαντινή αρχιτεκτονική παράδοση και διακρίνονται από το κυβιστικό σχήμα Στο δε εσωτερικό υπάρχει η πολυτέλεια του γεμάτου καθώς σε κάθε γωνιά βρίσκεται και ένα αντικείμενο ή μια ξυλόγλυπτη κατασκευή.
Τα δε κεντήματα, ζωγραφικές, επιτοίχια πιάτα, οι στολές των γυναικών και των ανδρών είναι διακοσμημένα με φόντο τη φύση ακολουθώντας το γράμμα της δημιουργίας, της αναγεννησιακής ανάτασης της τέχνης. Η λαϊκή τέχνη κρύβει στα σπάργανά της παραδοσιακές εκφράσεις της έμπνευσης αλλά και του λαϊκού τεχνίτη-καλλιτέχνη και είναι μέρος της εθνικής καλλιτεχνικής μας δραστηριότητας. Μπορεί εύκολα να σημειωθεί ότι δεν ενέχει μουσειακό χαρακτήρα, αλλά είναι μέρος μιας ζωντανής παράδοσης η οποία πρέπει να συνεχίζεται, να διατηρείται και να διακρίνεται σ’ όλο τον πλούσιο ιστορικό χρόνο (σ.291).
Η λαϊκή τέχνη σε όλες τις μορφές της πρέπει να διατηρείται, να εκφράζεται, να συνομιλεί αλλά και να προκαλεί την αισθητική εμπειρία και το ενδιαφέρον σε κάθε ένα από εμάς. Τα νησιά μας έχουν αυτή τη χαρά να διαθέτουν ένα πλούτο στην λαϊκή τέχνη που φωτίζει την πολιτιστική μας κληρονομιά στο χωροχρόνο (σ.292).
Στο χέρι μας είναι να μην τον σβήσουμε με τα καμώματά μας.
Να καταλάβουμε επιτέλους ότι, όλοι είμαστε σκαπανείς σε μια κοινωνική διάταξη της μεγαλοθυμίας της προσφοράς μέσα από την πρόοδο που αποτελεί τον ιδανικό «γεννήτορα της τέχνης και της ζωής», όπως αναφέρει και ο Βίκτωρ Ουγκώ (σ.443)
Υ.Σ.1. Σύμφωνα με το National Geographic, η Κάρπαθος ανακηρύχθηκε πρόσφατα στους 25 πιο συγκλονιστικούς προορισμούς του κόσμου για το 2023 για τον φυσικό πλούτο και την παραδοσιακή της κληρονομιά στο δρόμο προς τον αειφόρο τουρισμό.
2. Το παρόν άρθρο είναι βασισμένο στο βιβλίο: Γλυκοφρύδη-Λεοντσίνη, Α. (2006). Αισθητική και Τέχνη. Αθήνα: Συμμετρία.
* Ο αρθρογράφος είναι αρχιτέκτονας, μεταδιδακτορικός υπότροφος του Πανεπιστημίου Αιγαίου και εντεταλμένος διδάσκων στο Τμήμα Μεσογειακών Σπουδών.
