Η διαδρομή ενός κόμματος που σημάδεψε τη Μεταπολίτευση και τώρα αναζητά ξανά τρόπο να μιλήσει σε μια πολύ διαφορετική Ελλάδα
Η 3η Σεπτέμβρη έχει αποκτήσει εδώ και δεκαετίες τη δική της θέση στο πολιτικό ημερολόγιο της Μεταπολίτευσης. Κάθε χρόνο φέρνει μαζί της τον πράσινο ήλιο, φωτογραφίες του Ανδρέα Παπανδρέου, αποσπάσματα από ιστορικές ομιλίες και μια ολόκληρη πολιτική μυθολογία που εξακολουθεί να συνοδεύει το ΠΑΣΟΚ.
Φέτος συμπληρώνονται 52 χρόνια από την ίδρυσή του. Η επέτειος βρίσκει την παράταξη σε μια περίοδο κατά την οποία επιχειρεί να επιστρέψει σε πρωταγωνιστικό ρόλο και να παρουσιάσει ξανά τον εαυτό της ως δύναμη κυβερνητικής προοπτικής.
Η απόσταση από το 1974 είναι τεράστια. Έχουν μεσολαβήσει εκλογικοί θρίαμβοι, κυβερνήσεις, μεταρρυθμίσεις, κρίσεις, μνημόνια, η εκλογική κατάρρευση και μια μακρά περίοδος αναζήτησης νέας πολιτικής ταυτότητας. Και μαζί με όλα αυτά έχει αλλάξει ριζικά και το ακροατήριο στο οποίο απευθύνεται το ΠΑΣΟΚ.
3 Σεπτεμβρίου 1974: Η ημέρα που ξεκίνησαν όλα
Λίγες εβδομάδες μετά την πτώση της δικτατορίας, ο Ανδρέας Παπανδρέου παρουσίαζε στην Αθήνα την ιδρυτική διακήρυξη του Πανελλήνιου Σοσιαλιστικού Κινήματος.
Η Ελλάδα προσπαθούσε ακόμη να βρει τον βηματισμό της μετά από επτά χρόνια χούντας, ενώ η κυπριακή τραγωδία είχε αφήσει βαθύ αποτύπωμα στην ελληνική κοινωνία. Μέσα σε εκείνο το κλίμα εμφανίστηκε ένα νέο κόμμα με τέσσερις κεντρικές αναφορές: εθνική ανεξαρτησία, λαϊκή κυριαρχία, κοινωνική απελευθέρωση και δημοκρατία.
Οι έννοιες αυτές συνομιλούσαν άμεσα με την εποχή τους. Η μνήμη της δικτατορίας ήταν νωπή, οι κοινωνικές ανισότητες έντονες και μεγάλα τμήματα του πληθυσμού αναζητούσαν πολιτική εκπροσώπηση.
Στις πρώτες εκλογές της Μεταπολίτευσης, τον Νοέμβριο του 1974, το ΠΑΣΟΚ συγκέντρωσε 13,5% και εξέλεξε 12 βουλευτές. Το 1977 έφτασε στο 25,3% και τέσσερα χρόνια αργότερα ήρθε η μεγάλη ανατροπή. Τον Οκτώβριο του 1981 κέρδισε τις εκλογές με 48,1% και ο Ανδρέας Παπανδρέου έγινε πρωθυπουργός.
Η «Αλλαγή» πέρασε τότε από το σύνθημα στην κυβερνητική πραγματικότητα.
Τα χρόνια που ο χάρτης βάφτηκε πράσινος
Η δεκαετία του ’80 καθόρισε σε μεγάλο βαθμό τη σχέση του ΠΑΣΟΚ με την ελληνική κοινωνία. Το Εθνικό Σύστημα Υγείας, η αναγνώριση της Εθνικής Αντίστασης, οι αλλαγές στο οικογενειακό δίκαιο, η ενίσχυση της Αυτοδιοίκησης και η διεύρυνση κοινωνικών δικαιωμάτων συνδέθηκαν με την πρώτη περίοδο της διακυβέρνησής του.
Την ίδια περίοδο χτίστηκε και κάτι που αποδείχθηκε εξαιρετικά ανθεκτικό στον χρόνο: μια πολιτική και κοινωνική ταυτότητα γύρω από το ΠΑΣΟΚ.
Για πολλές οικογένειες, ιδιαίτερα στην ελληνική περιφέρεια, η σχέση με το κόμμα ξεπερνούσε την ψήφο μιας Κυριακής. Ο πράσινος ήλιος, οι συγκεντρώσεις, τα συνθήματα και ο ίδιος ο Ανδρέας απέκτησαν θέση στη συλλογική μνήμη μιας ολόκληρης γενιάς.
Η μακρά παραμονή στην εξουσία έφερε παράλληλα τις δικές της φθορές. Ο ισχυρός κομματικός μηχανισμός, ο κομματισμός και οι πελατειακές σχέσεις βρέθηκαν σταδιακά στο επίκεντρο έντονης κριτικής.
Ο Σημίτης και ένα ΠΑΣΟΚ που άλλαζε γλώσσα
Η επόμενη μεγάλη περίοδος είχε τη σφραγίδα του Κώστα Σημίτη. Ο εκσυγχρονισμός, η ευρωπαϊκή ολοκλήρωση, η ένταξη στην ΟΝΕ και τα μεγάλα έργα υποδομής διαμόρφωσαν ένα νέο πολιτικό λεξιλόγιο για την παράταξη.
Το ΠΑΣΟΚ των χρόνων εκείνων είχε πλέον απομακρυνθεί αισθητά από τη ριζοσπαστική γλώσσα των πρώτων μεταπολιτευτικών δεκαετιών και κινούνταν προς μια περισσότερο ευρωπαϊκή, κεντροαριστερή κατεύθυνση.
Το 2004 ανέλαβε την ηγεσία ο Γιώργος Παπανδρέου και το 2009 η παράταξη επέστρεψε στην κυβέρνηση με 43,9%.
Λίγο αργότερα, η οικονομική κρίση θα άλλαζε τα πάντα.
Από το 43,9% στην εκλογική κατάρρευση
Το μνημόνιο και η κοινωνική αναταραχή που ακολούθησε προκάλεσαν μια πρωτοφανή αποσύνδεση ανάμεσα στο ΠΑΣΟΚ και μεγάλο μέρος της παραδοσιακής εκλογικής του βάσης.
Το κόμμα που για δεκαετίες είχε συνδεθεί με την κοινωνική άνοδο βρέθηκε στη συνείδηση πολλών ψηφοφόρων συνδεδεμένο με τη λιτότητα και τα σκληρά μέτρα της οικονομικής κρίσης.
Οι αριθμοί αποτυπώνουν το μέγεθος της ανατροπής. Από το 43,9% του 2009, το ΠΑΣΟΚ έπεσε στο 13,2% τον Μάιο του 2012 και στο 12,3% τον Ιούνιο της ίδιας χρονιάς.
Η περίοδος της πολιτικής κυριαρχίας είχε τελειώσει και μαζί της χάθηκε ένα μεγάλο μέρος της σχέσης που είχε οικοδομηθεί με κοινωνικά στρώματα επί δεκαετίες.
Η Φώφη Γεννηματά και τα χρόνια της ανασύνταξης
Όταν η Φώφη Γεννηματά ανέλαβε την ηγεσία το 2015, οι πολιτικοί συσχετισμοί είχαν αλλάξει πλήρως. Ο ΣΥΡΙΖΑ είχε καταλάβει μεγάλο μέρος του χώρου στον οποίο παραδοσιακά απευθυνόταν το ΠΑΣΟΚ και η παράταξη προσπαθούσε να ξαναβρεί χώρο ανάμεσα στη Νέα Δημοκρατία και τη νέα κυρίαρχη δύναμη της Αριστεράς.
Η Γεννηματά επέλεξε την πολιτική αυτονομία και την ανασύνταξη. Το 2017 πρωταγωνίστησε στη δημιουργία του Κινήματος Αλλαγής, διατηρώντας το ΠΑΣΟΚ στον πυρήνα της προσπάθειας αναδιοργάνωσης της Κεντροαριστεράς.
Εκείνα τα χρόνια ο πήχης είχε τοποθετηθεί χαμηλότερα από τις εποχές των μεγάλων ποσοστών. Προτεραιότητα ήταν η πολιτική επιβίωση, η διατήρηση της αυτονομίας και η σταδιακή επανασύνδεση με ένα εκλογικό κοινό που είχε σκορπίσει προς διαφορετικές κατευθύνσεις.
Ο Ανδρουλάκης και η επιστροφή της λέξης «κυβέρνηση»
Το ΠΑΣΟΚ του Νίκου Ανδρουλάκη επιχειρεί πλέον να περάσει στην επόμενη φάση αυτής της διαδρομής. Η ηγεσία μιλά για «πολιτική αλλαγή», επιμένει στην αυτόνομη πορεία προς τις εκλογές και θέτει ως στόχο έναν πρωταγωνιστικό ρόλο στη διακυβέρνηση.
Το «σκιώδες» κυβερνητικό σχήμα που συγκροτήθηκε μέσα στο 2026 εντάσσεται στην ίδια προσπάθεια, με το κόμμα να επιχειρεί να οργανώσει συστηματικότερα την αντιπολιτευτική του παρουσία και να παρουσιάσει συγκεκριμένες προτάσεις ανά τομέα πολιτικής.
Η κυβερνητική φιλοδοξία, βέβαια, χρειάζεται να συναντήσει και την κοινωνική αποδοχή. Η ιστορική αναγνωρισιμότητα του ΠΑΣΟΚ παραμένει τεράστια, όμως οι σημερινοί ψηφοφόροι έχουν διαφορετικές προσλαμβάνουσες και διαφορετικές απαιτήσεις από εκείνες των προηγούμενων δεκαετιών.
Η 3η Σεπτέμβρη μέσα από τα μάτια των σημερινών 20άρηδων και 30άρηδων
Κάπου εδώ αρχίζει η δυσκολότερη συζήτηση για το σημερινό ΠΑΣΟΚ.
Ένας ψηφοφόρος 25 ή 30 ετών γνωρίζει τον Ανδρέα Παπανδρέου κυρίως μέσα από βίντεο, φωτογραφίες, αφηγήσεις των γονιών του και, πλέον, μέσα από το TikTok και τα social media. Δεν έζησε τις συγκεντρώσεις της δεκαετίας του ’80 ούτε την πολιτική πόλωση που γέννησε εκείνη την εποχή.
Τα ζητήματα που καθορίζουν τη δική του καθημερινότητα είναι πολύ πιο άμεσα: το ενοίκιο, η δυνατότητα να αποκτήσει σπίτι, ο μισθός, η ποιότητα των δημόσιων υπηρεσιών, το ΕΣΥ, η προοπτική δημιουργίας οικογένειας και η αίσθηση ότι μπορεί να προχωρήσει κοινωνικά και οικονομικά. Το ίδιο ισχύει για τους μικρομεσαίους, τους εργαζόμενους και όσους έχουν απομακρυνθεί συνολικά από τα κόμματα.
Η νέα γενιά έχει επίσης πιο χαλαρούς δεσμούς με τις παραδοσιακές κομματικές ταυτότητες. Συγκρίνει, μετακινείται ευκολότερα και αντιμετωπίζει με μεγαλύτερη καχυποψία τις ιστορικές αναφορές όταν αυτές δεν συνοδεύονται από απαντήσεις για το σήμερα.
Πόσο μακριά μπορεί να πάει ένα κόμμα με τη νοσταλγία;
Ο πράσινος ήλιος εξακολουθεί να προκαλεί ισχυρά αντανακλαστικά. Το ίδιο και οι παλιές αφίσες, οι φωτογραφίες του Ανδρέα και τα συνθήματα που επιστρέφουν κάθε χρόνο στις 3 Σεπτεμβρίου.
Η ιστορική μνήμη προσφέρει στο ΠΑΣΟΚ ένα πολιτικό κεφάλαιο που λίγα ελληνικά κόμματα διαθέτουν. Παράλληλα, όμως, η υπερβολική προσκόλληση σε αυτή μπορεί να περιορίσει τη συζήτηση σε ένα ακροατήριο που έχει ήδη συναισθηματική σχέση με την παράταξη.
Για έναν νέο ψηφοφόρο, η ανάμνηση του 1981 δύσκολα αρκεί ως πολιτική πρόταση για το 2026. Η επανασύνδεση περνά αναγκαστικά μέσα από τα σημερινά προβλήματα και από την ικανότητα του κόμματος να παρουσιάσει συγκεκριμένες, κατανοητές και εφαρμόσιμες λύσεις.
52 χρόνια μετά, η κοινωνία έχει αλλάξει ξανά
Το 1974 ο Ανδρέας Παπανδρέου διάβασε μια κοινωνία που βρισκόταν σε μετάβαση και κατάφερε μέσα στα επόμενα χρόνια να συγκροτήσει γύρω από το ΠΑΣΟΚ μια ευρεία κοινωνική πλειοψηφία.
Το 2026, οι συνθήκες απέχουν πολύ από εκείνη την Ελλάδα. Οι πολίτες ζητούν αποτελεσματικό κράτος, καλύτερη υγεία, αξιοπρεπείς μισθούς, πρόσβαση στη στέγη, κοινωνική ασφάλεια και μεγαλύτερη εμπιστοσύνη στους θεσμούς.
Σε αυτό το περιβάλλον θα κριθεί και η στρατηγική του Νίκου Ανδρουλάκη. Η ηγεσία έχει θέσει ως στόχο τη νίκη απέναντι στη Νέα Δημοκρατία και την πολιτική αλλαγή. Για να αποκτήσει αυτός ο στόχος πραγματικό πολιτικό βάρος, το ΠΑΣΟΚ χρειάζεται να πείσει περισσότερους πολίτες ότι διαθέτει τα πρόσωπα, το πρόγραμμα και την κυβερνητική ετοιμότητα για την επόμενη ημέρα.
Η επέτειος της 3ης Σεπτέμβρη προσφέρει κάθε χρόνο μια αφορμή επιστροφής στην ιστορία. Για το ΠΑΣΟΚ του 2026, μεγαλύτερο ενδιαφέρον έχει πλέον το τι θα ακολουθήσει.
Πενήντα δύο χρόνια μετά, ο πράσινος ήλιος παραμένει ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα πολιτικά σύμβολα της χώρας. Το επόμενο κεφάλαιο, όμως, θα γραφτεί από μια γενιά που δεν θυμάται την «Αλλαγή» και περιμένει από την πολιτική να της εξηγήσει τι μπορεί να αλλάξει τώρα.
