Ο Αλί Χαμενεΐ δεν ήταν απλώς ένας θρησκευτικός ηγέτης. Ήταν ο άνθρωπος που μετέτρεψε την Ισλαμική Δημοκρατία του Ιράν σε ένα από τα πιο κλειστά και αυστηρά πολιτικά συστήματα του σύγχρονου κόσμου.
Γραφείο ο Χρήστος Μυτιλινιός
Από το 1989 μέχρι τον θάνατό του, κυβέρνησε ουσιαστικά χωρίς αντίβαρα, συγκεντρώνοντας εξουσίες που ξεπερνούσαν ακόμη και εκείνες εκλεγμένων αρχηγών κρατών.
Η αποχώρησή του από τη ζωή σηματοδοτεί το τέλος μιας εποχής που για πολλούς Ιρανούς ταυτίστηκε με φόβο, περιορισμό ελευθεριών και χαμένες ιστορικές ευκαιρίες.
Από την επανάσταση στην απόλυτη εξουσία
Γεννημένος το 1939 σε φτωχή οικογένεια κληρικού, ο Χαμενεΐ βρέθηκε νωρίς στο επαναστατικό κίνημα κατά του Σάχη. Η Ισλαμική Επανάσταση του 1979 τον ανέδειξε πολιτικά, όμως η πραγματική του άνοδος ήρθε μετά τον θάνατο του Αγιατολάχ Χομεϊνί.
Παρά το περιορισμένο θεολογικό κύρος του, επιλέχθηκε ως Ανώτατος Ηγέτης μέσα από πολιτικούς συμβιβασμούς. Αυτό που αρχικά έμοιαζε προσωρινή λύση εξελίχθηκε σε μια από τις μακροβιότερες προσωπικές κυριαρχίες στη σύγχρονη πολιτική ιστορία.
Σταδιακά, ο Χαμενεΐ μετέτρεψε τον θεσμικό του ρόλο σε απόλυτο κέντρο εξουσίας.
Η θεοκρατία πάνω από τη δημοκρατία
Κατά τη διάρκεια της ηγεσίας του, οι εκλογές στο Ιράν συνέχισαν να διεξάγονται, όμως τα πραγματικά όρια της πολιτικής ζωής καθορίζονταν αλλού. Υποψήφιοι αποκλείονταν, μεταρρυθμιστικές φωνές περιορίζονταν και κάθε απόπειρα ουσιαστικής φιλελευθεροποίησης σταματούσε πριν απειλήσει τον πυρήνα του καθεστώτος.
Οι Φρουροί της Επανάστασης εξελίχθηκαν σε κράτος μέσα στο κράτος, ενώ η Δικαιοσύνη και οι μηχανισμοί ασφαλείας λειτουργούσαν ως εργαλεία διατήρησης της πολιτικής τάξης.
Οι μαζικές διαδηλώσεις των τελευταίων δεκαετιών κατέληξαν σχεδόν πάντα με συλλήψεις, βίαιες επεμβάσεις και αυστηρότερο έλεγχο της κοινωνίας.
Μια κοινωνία εγκλωβισμένη
Την ώρα που μεγάλο μέρος της ιρανικής κοινωνίας — ιδιαίτερα οι νέοι και οι γυναίκες — ζητούσε μεγαλύτερη ελευθερία, το καθεστώς επέλεγε τη σκλήρυνση. Περιορισμοί στην καθημερινότητα, αυστηροί κοινωνικοί κανόνες και συνεχής επιτήρηση δημιούργησαν ένα βαθύ χάσμα ανάμεσα στο κράτος και την κοινωνία.
Το Ιράν, μια χώρα με τεράστιο πολιτισμικό και ανθρώπινο δυναμικό, παρέμεινε απομονωμένο οικονομικά και πολιτικά, πληρώνοντας το κόστος της ιδεολογικής σύγκρουσης με τη Δύση.
Η πολιτική της σύγκρουσης
Στη διεθνή σκηνή, ο Χαμενεΐ οικοδόμησε την επιρροή του Ιράν μέσω συγκρούσεων δι’ αντιπροσώπων και στρατηγικών συμμαχιών στη Μέση Ανατολή. Η ένταση με τις Ηνωμένες Πολιτείες και το Ισραήλ αποτέλεσε βασικό στοιχείο της πολιτικής του ταυτότητας.
Η στρατηγική αυτή ενίσχυσε την περιφερειακή ισχύ της Τεχεράνης, αλλά ταυτόχρονα παγίωσε την απομόνωση της χώρας και επέβαλε βαρύ οικονομικό τίμημα στους πολίτες.
Ένας ηγέτης χωρίς διάδοχη εποχή
Ο Χαμενεΐ δεν κυβέρνησε ως μεταβατικός ηγέτης αλλά ως αρχιτέκτονας ενός συστήματος που σχεδιάστηκε να επιβιώνει χωρίς πολιτική αλλαγή. Δημιούργησε ένα πλέγμα εξουσίας τόσο βαθιά ριζωμένο ώστε η μετάβαση μετά τον θάνατό του να θεωρείται μία από τις πιο κρίσιμες στιγμές στην ιστορία της Ισλαμικής Δημοκρατίας.
Το ερώτημα πλέον δεν είναι μόνο ποιος θα τον διαδεχθεί, αλλά αν το ίδιο το μοντέλο εξουσίας μπορεί να αντέξει χωρίς τον άνθρωπο που το κράτησε ενωμένο επί σχεδόν σαράντα χρόνια.
Το αποτύπωμα
Για τους υποστηρικτές του, υπήρξε ο υπερασπιστής της ιρανικής ανεξαρτησίας.
Για πολλούς άλλους, όμως, θα μείνει στην ιστορία ως ο ηγέτης που κράτησε μια ολόκληρη κοινωνία δέσμια ενός αυστηρού θεοκρατικού πλαισίου, καθυστερώντας την πολιτική και κοινωνική της εξέλιξη.
Με τον θάνατο του Αλί Χαμενεΐ δεν κλείνει απλώς ένας πολιτικός κύκλος. Κλείνει μια εποχή όπου η εξουσία ταυτίστηκε με την απόλυτη ιδεολογική κυριαρχία.
Και τώρα, το Ιράν βρίσκεται μπροστά στο πιο δύσκολο ερώτημα της σύγχρονης ιστορίας του: αν μπορεί — και αν θέλει — να κοιτάξει προς το μέλλον.
